Dakloze spookburgers: zoeken naar gaatjes in het systeem

Ze bestaan officieel niet, maar duiken steeds vaker op in het nieuws: spookburgers. Zelfredzame daklozen die geen uitkering of medische zorg kunnen krijgen, omdat de gemeente weigert ze een briefadres te geven. Nederland telt inmiddels een half miljoen ‘spookburgers’. Wat kan De Regenboog doen voor mensen die niet bestaan? In gesprek met Malika Amghar: "Wij zoeken naar de gaatjes in het systeem."

Woon je in Nederland, dan ben je verplicht je te registreren in de Basisregistratie Personen. Heb je geen vast woonadres of ben je dakloos, dan is een briefadres bij familie of kennissen de oplossing om je toch in te kunnen schrijven bij het bevolkingsregister.

Maar dat blijkt makkelijker gezegd dan gedaan. Uit angst voor uitkeringsfraude of belastingontduiking hanteren veel gemeenten strenge regels en wijzen aanvragen voor een briefadres bij familie of kennissen af. Met grote gevolgen. Uitkeringen en zorgverzekeringen worden stopgezet.

Nederland telt momenteel 514.000 ‘spookburgers’, zo blijk uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. In 2014 waren dit er nog 434.000. Zijn gemeenten soms te streng, vroeg televisiemaker Teun van de Keuken zich af in een uitzending van De Monitor over spookburgers, of is er sprake van goede controle op misbruik?

De programmamakers ontdekken dat de afwijspercentages per gemeente behoorlijk verschillen. Groningen wijst nog geen 10 procent (9%) af. Amsterdam keurt maar liefst twee derde (70%) van alle aanvragen af. 18 % Van de gemeenten hanteert regiobinding als voorwaarde voor het verkrijgen van een briefadres. Terwijl dat in de wet helemaal geen voorwaarde is. Ook stelt een kwart (27%) van de gemeenten dat dak-en thuislozen eerst aangemeld moeten zijn bij de maatschappelijke opvang om een briefadres te krijgen.

Geen hulp, wel dakloos

Om in Amsterdam in aanmerking te komen voor maatschappelijke opvang moet je naar de Jan van Galenstraat. Hier zit de CTMO (Centrale Toegang Maatschappelijke Opvang). Naar schatting worden in Amsterdam ongeveer 15-25 personen per week voldoende zelfredzaam beoordeeld bij de CTMO. Deze mensen ervaren weliswaar problemen op diverse domeinen, naast dakloosheid, maar komen niet in aanmerking voor maatschappelijke opvang. Te zelfredzaam. Ze vallen op deze manier tussen wal en het schip. De contradictio in terminis is geboren: de zelfredzame dakloze. Geen hulp, wel dakloos. Afglijden ligt op de loer.

In juni 2018 is door de gemeente Amsterdam een pilot gestart. Voldoende zelfredzame daklozen die niet voor maatschappelijke opvang in aanmerking komen worden door de CTMO overgedragen aan Huizen van de Wijk, zoals De Meeuw in Noord  en het Claverhuis in het centrum. Een Huis van de Wijk  biedt toegang tot ambulante ondersteuning in de wijk, maatjesprojecten, wooninterventies, hulp bij schulden, dagbesteding etc. 

De drempel om binnen te lopen is lager dan bij de klassieke inloophuizen. Het voelt  als ‘nieuwe dakloze’ ook minder stigmatiserend. Je drinkt in het Claverhuis je kop koffie naast een Jordanees van zeventig. Binnen een week na screening aan de Jan van Galenstraat, vindt hier de intake plaats, gevolgd door een tweewekelijks spreekuur. Dit brengt ons bij Malika Amghar. Samen met twee vrijwilligers van De Regenboog Groep en een dagcoördinator zet ze zich vanuit het Claverhuis als ambulant ondersteuner in voor mensen die rondlopen met honderden hulpvragen, waarvan de meest prangende luidt: waar kan ik slapen?

Houtje-touwtje

Malika Amghar werkt in het Claverhuis: “Wat we hier in het Claverhuis veel zien, zijn mensen die gewend zijn aan houtje-touwtje oplossingen. Ze hebben kaartenhuizen gebouwd zonder fundering; bij de minste storm waaien ze om. Vaak ZZP’ers, harde werkers, die niet snel opgeven, maar door jarenlange stress verlammen. Ze zijn uiteindelijk toch failliet gegaan, gescheiden of na een huurschuld hun huis uitgezet. Jarenlang hebben ze een beroep gedaan op vrienden en familie. Ze hebben overal op de bank geslapen en verblijven nu bijvoorbeeld op een camping. Ze willen hun vrienden niet opzadelen met controles door handhavers en vragen geen briefadres aan.”

Malika Amghar

Zonder briefadres geen leven 

Zonder briefadres stopt je uitkering en zorgverzekering. Zonder briefadres kun je ook geen ID aanvragen, je paspoort verlengen of je laten inschrijven op een wachtlijst voor een woning. Schrijnend, vindt Malika. “Ik sprak een man van begin dertig. Hij had ooit twee restaurants gehad, ging failliet, werd zijn huis uitgezet en sliep een poos bij zijn familie op de bank. Gelukkig kon hij weer aan de slag als taxichauffeur. Toen zijn rijbewijs was verlopen, wilde hij een nieuwe aanvragen, maar dat ging niet, want hij had geen briefadres. Raakte hij ook nog zijn baan kwijt als taxichauffeur.”

Onder de pannen

Strijdbaar en vol compassie zoekt Malika naar oplossingen. Desnoods naar de gaatjes in het systeem. "We plaatsen ze tijdelijk antikraak om tijd te winnen. Merken we dat het eigen netwerk is overbelast, dan laten we mensen een paar nachtjes slapen in Villa Buitenlust van De Regenboog Groep. Ook houden we nieuwe huurprojecten in de gaten. We melden mensen aan voor het passantenhotel Boerhaave van HVO Querido, en melden mensen aan voor Onder de Pannen."  

Geen stress = oplossingen binnen handbereik

"We merken binnen het project Onder de Pannen dat mensen vaak zelf met een oplossing komen voor hun situatie. Binnen een jaar hebben ze zelf onderdak gevonden. Ze kunnen, zeggen ze zelf, eindelijk weer helder denken omdat ze geen stress meer ervaren. Dat maakt mensen zelfredzaam: je moet helder kunnen nadenken en dat lukt niet als je als je alles kwijtraakt: je uitkering, je ID, je ziektekostenverzekering en je bankrekening."

“Loopt iemand tegen een muur op, dan zijn wij er.”

Geen sinecure, weet Malika, want het systeem is behoorlijk log. “Alleen al voor het aanvragen van een daklozenuitkering, moeten mensen stapels formulieren invullen. Als er ook maar iets verkeerd is ingevuld, mag je overnieuw beginnen en ben je zo maanden verder. Mensen die op een camping wonen of op een woonboot hebben vaak geen printer. Hoe moeten ze om te beginnen al die papieren uitprinten?”

Geef mensen sneller een tijdelijk briefadres, luidt haar advies aan de gemeente Amsterdam. Zo voorkom je dat mensen afglijden. Natuurlijk ligt fraude altijd op de loer, dat weet Malika ook, maar je moet wel de bereidheid hebben in mensen te geloven."

 

Tekst: Nicolline van der Spek / Foto Malika: Merlijn Michon / fragmenten uitzending De Monitor: KRO-NCRV

 

Wat kun jij doen?

Jouw hulp is nodig! Je kunt helpen door als vrijwilliger tijd te investeren in Amsterdammers met bijzondere verhalen. Of word donateur!

Vrijwilligerswerk in Amsterdam

Aardige Amsterdammer, de stad heeft je nodig! Meld je hier aan als vrijwilliger. 

Word donateur

Doneren, machtigen of nalaten? Klik hier of sms REGENBOOG naar 4333 (éénmalig 3,- euro)

Koop onze producten

Koop onze unieke producten in de online shop. Voor jezelf of als cadeau. Of sponsor ons, adopteer een schaap of doneer schone sokken.