Wie geen papieren heeft, durft geen hulp te vragen. Dat is de prijs van het slepende asieldebat.
Al jaren hamert Den Haag op een strenger asielbeleid. De wet die illegaliteit strafbaar moest maken, sneuvelde in de Eerste Kamer. Toch zijn de zorgen onder ongedocumenteerde mensen niet verdwenen. Integendeel: wij zien dat de angst om hulp te zoeken groeit.
Hoeveel mensen er precies zonder papieren in Nederland zijn, weet niemand. Schattingen lopen uiteen van drieëntwintig- tot vijfenzestigduizend mensen. Alleen al in Amsterdam zouden tienduizenden ongedocumenteerde Brazilianen wonen. “Mensen zonder papieren leven onder de radar”, zegt Frederiek de Vlaming, projectleider langdurig ongedocumenteerdheid bij De Regenboog Groep en voormalig docent internationaal recht. “Juist daarom zijn ze moeilijk te tellen.” Die onzichtbaarheid heeft een prijs. Want wie geen papieren heeft, durft vaak geen hulp te vragen. Zeker nu het politieke debat over asiel en migratie steeds harder wordt gevoerd.
“Mensen zien de discussies op social media, horen over strafbaarstelling en voelen dat organisaties die hen helpen onder druk staan. Dat maakt angstig.”
Hoewel de veelbesproken asielnoodmaatregelenwet, waar de strafbaarstelling van ongedocumenteerde mensen onderdeel van uitmaakte, uiteindelijk geen doorgang kreeg in de Eerste Kamer, is de onrust onder deze groep mensen niet verdwenen. De politieke discussie alleen al heeft effect. Frederiek: “Mensen krijgen dat allemaal mee. Ze zien de discussies op social media, horen over strafbaarstelling en voelen dat organisaties die hen helpen onder druk staan. Dat maakt mensen echt angstig. Die angst heeft directe gevolgen. Mensen stellen medische zorg uit, durven geen aangifte meer te doen en verdwijnen verder en verder uit beeld. Dat zijn onze grootste zorgen. Al hebben mensen nog zo hard een dokter nodig, ze gaan er minder snel heen. Of ze durven geen melding meer te maken van mensenhandel, uitbuiting, mishandeling of beroving. Terwijl ze daar wel recht op hebben.” Volgens Frederiek raakt dat niet alleen de mensen zelf, maar ook de samenleving als geheel. “Als mensen pas hulp zoeken wanneer het écht misgaat, worden problemen groter, ernstiger en uiteindelijk duurder.”
“Het gaat om mensen die hier soms al dertig jaar hebben gewerkt”
Bij De Regenboog Groep is de groeiende kwetsbaarheid onder de groep mensen zonder papieren dagelijks zichtbaar in de inloophuizen verspreid over de stad. Dit zijn mensen die hier vaak al tientallen jaren wonen en werken. Waar wij van oorsprong vooral tijdelijke opvang boden, groeit nu de vraag naar duurzame woonplekken voor ongedocumenteerde ouderen. “Je kunt mensen van boven de zestig die ziek of dementerend worden niet blijven rondsturen van plek naar plek”, zegt Frederiek. “Veel van hen wonen nu nog bij vrienden of familie, maar dat netwerk raakt overbelast.” Daarom onderzoeken we nieuwe vormen van permanente huisvesting, zoals een woonhofje voor ongedocumenteerde ouderen. Een ingewikkelde opgave, erkent Frederiek, zeker in tijden van woningnood en een politiek klimaat waarin het geven van een kopje soep aan mensen zonder papieren al ter discussie staat. “Maar het is wel noodzakelijk. Het gaat om mensen die hier soms al dertig jaar hebben gewerkt.”
“Zolang hier werk is en de omstandigheden elders uitzichtloos blijven, zullen mensen blijven komen. Dat verandert niet door harder beleid alleen.”
De Eerste Kamer stemde wel in met de tweestatusstelselwet die een onderscheid gaat maken tussen vluchtelingen. En half juni treedt het Europese migratiepact in werking dat procedures moet versnellen en landen meer mogelijkheden geeft om mensen vast te zetten tijdens hun asielprocedure. Volgens Frederiek bestaat het risico dat mensen daardoor helemaal geen asiel meer aanvragen. “Vermoedelijk zullen velen denken: laat maar, ik verdwijn wel onder de radar. En dat betekent dat het aantal ongedocumenteerde mensen in de samenleving juist kan groeien.” Dus of strengere regels daadwerkelijk leiden tot minder migratie? Frederiek: “Zolang hier werk is en de omstandigheden elders uitzichtloos blijven, zullen mensen blijven komen. Dat verandert niet door harder beleid alleen.”
De discussie over strafbaarstelling van mensen zonder verblijfspapieren noemt Frederiek vooral ook symboolpolitiek, maar de impact van die discussie zelf is volgens haar alleen al heel groot. “Het creëert onzekerheid en wantrouwen. Mensen voelen zich ongewenst en trekken zich terug. Terwijl juist contact, zorg en ondersteuning voorkomen dat problemen escaleren.”
Voor De Regenboog Groep blijft daarom centraal staan: geen mens mag uit zicht verdwijnen omdat hij bang is geworden om hulp te zoeken. Daar zullen wij altijd voor vechten. Geen mens is illegaal.
Tekst: Nicolline van der Spek | Fotografie: Merlijn Michon