Het Herstel-Lab is een ontmoetingsplek waar mensen vanuit eigen ervaring werken aan mentale gezondheid. Niet de diagnose staat centraal, maar ervaringskennis. In een veilige omgeving ontstaan gesprekken, activiteiten en verbinding, ondersteund door De Regenboog Groep. Bram Vreeswijk is de oprichter. "Herstel-Lab helpt mensen hun eigen ervaringen te onderzoeken zonder ze te medicaliseren."
Zes jaar geleden nam Bram Vreeswijk het initiatief voor het oprichten van Het Herstel-Lab. Het leverde hem meteen een prijs op van het platform voor geestelijke gezondheid MIND en zorgverzekeraar VGZ. “Binnen de GGZ ligt de focus op diagnose", vertelt hij uit eigen ervaring. "Het vertrekpunt was dat er iets mis was met me. Herstel daarentegen brengt een andere boodschap: je bent in beweging, je zoekt en anderen lopen met je mee."
Bram heeft Culturele Antropologie (cum laude) gestudeerd, maar kon moeilijk zijn weg vinden in het leven. Angsten en zijn alcoholisme zaten hem in de weg. Soms ging het een tijdje goed, dan weer wat minder. In die periodes zocht hij hulp bij de GGZ. "Dat had een matig resultaat", aldus Bram. Pas toen hij zich aansloot bij de AA (Anonieme Alcoholisten) voelde hij zich geholpen. "Ik merkte dat het delen ervaringsverhalen voor mijn herstel essentieel was."
"Binnen de professionele hulpverlening is de relatie asymmetrisch. De cliënt vertelt, de professional analyseert. Dat is niet gelijkwaardig."
ERVARINGEN CENTRAAL BIJ HERSTEL
Het verschil tussen werken vanuit ervaringsdeskundigheid en werken als reguliere professional zit voor Bram niet in intenties - die zijn meestal goed - maar in positie en vertrekpunt. "Binnen de reguliere professionele hulpverlening is de relatie asymmetrisch. De cliënt vertelt, de professional analyseert. Dat is niet gelijkwaardig. De cliënt reflecteert op zijn gedachten en gedrag, maar de professional legt niet uit hoe hij tot zijn overtuigingen, modellen en diagnoses is gekomen."
Die asymmetrie heeft Bram zelf ervaren in zijn eigen hulpverleningstrajecten. Het gevoel dat een behandelaar tegelijk luisterde en in het achterhoofd al bezig was met verslaglegging, protocollen en verantwoording voor verzekeraars. "Dat is geen onwil", benadrukt hij, "maar een gevolg van een systeem waarin zorg als product is georganiseerd."
Tijdens de bijeenkomsten van de AA ervoer hij iets radicaal anders. Daar spraken mensen openlijk over hun worstelingen, zonder diagnose, zonder behandelplan. "De kennis die daar circuleerde kwam rechtstreeks voort uit doorleefde ervaring. Dat maakte de uitwisseling gelijkwaardiger en eerlijker en uiteindelijk effectiever."
De kernhouding van elke hulpverlener en dus ook die van de ervaringsdeskundige zou volgens Bram het 'niet-weten' moeten zijn. Een houding van nieuwsgierigheid, openheid en besef van beperktheid. Die houding sluit aan bij het denken van psychiater Jim van Os, die pleit voor een psychiatrie waarin niet de diagnose, maar de ervaring centraal staat. "Jim van Os is een soort held voor me en een belangrijke inspiratiebron. Ik bewonder hoe hij als professor psychiatrie er voor gekozen heeft dwars tegen het systeem in te gaan, en dit zorgvuldig en goed onderbouwd. Hij wijst erop dat de GGZ dingen weet, maar nog veel meer niet weet. Zeker als het om een individu gaat. Ieder mens is anders. Mensen willen graag weten wat ze hebben en vragen dit aan de GGZ. Maar zo simpel is het niet. Paradoxaal genoeg blijkt de houding van het niet-weten voor meer veiligheid te zorgen. Het creëert een ruimte waarin een cliënt zelf zijn onderzoek kan doen. Het voelt veiliger als iemand zegt: 'Ik weet niets van jou', dan wanneer iemand zegt: “Ik weet precies wat jij mankeert, want ik heb dit soort mensen al heel vaak in mijn spreekkamer gehad.”
"Bij herstel gaat het er niet om je ervaringen te wissen, maar om ze te integreren"
EIGEN ERVARINGEN ONDERZOEKEN
De vraag hoe ervaringen bepalen wie je bent, is voor Bram ridicuul. Hij schiet er zelfs van in de lach: "Geen mens is los te zien van zijn ervaringen. Je bént wat je hebt meegemaakt. Het probleem ontstaat pas wanneer ervaringen worden vastgezet in labels, diagnoses en identiteiten die geen ruimte laten voor beweging. In herstel gaat het er niet om ervaringen te wissen, maar om ze te integreren. Ervaringsdeskundigheid is daarmee geen eindpunt, maar is voortdurend beweging."
Deze visie vertaalt zich concreet in het werk van Het Herstel-Lab. Daar worden geen diagnoses centraal gesteld en geen vooraf vastgestelde doelen opgelegd. In plaats daarvan ontstaan gesprekken en activiteiten rond thema’s die voor deelnemers betekenisvol zijn: keuzes, grenzen, verlangens, angsten en mogelijkheden. "Er wordt gewerkt met gesprekken, maar ook met creatieve opdrachten, opstellingen en momenten van stilte. Zo ontstaat ruimte om te voelen. Het doel is het vergroten van bewegingsruimte. Het Herstel-Lab helpt mensen hun eigen ervaringen te onderzoeken zonder ze te medicaliseren."
>> Artikel vervolgt onder de foto.
Bram Vreeswijk van Herstel-Lab
"Ervaringsdeskundigheid vraagt om timing en dosering"
ERVARINGSDESKUNDIGHEID
Bram zet zijn eigen ervaringen bewust in, maar nooit als centraal verhaal. Hij vertelt over zijn alcoholverslaving, zijn terugvallen, zijn angsten, niet om aandacht te krijgen, maar om ruimte te maken voor anderen. "Door zelf iets te delen, nodigt hij anderen uit hetzelfde te doen. Het doorbreekt de asymmetrie en schept vertrouwen."
Tegelijk waarschuwt hij voor een bekende valkuil. "In herstel kan er een fase zijn waarin iemand alles op tafel wil leggen, elk detail, elk trauma. Dat kan helend zijn, maar het kan ook het groepsproces verstoren. Ervaringsdeskundigheid vraagt om dosering, timing en verantwoordelijkheid nemen voor het geheel. Het gaat niet om alleen jezelf uiten, maar om bijdragen aan een gezamenlijke ruimte waarin iedereen kan bewegen."
"In een herstelomgeving kunnen mensen zichzelf analyseren. Zo ontstaat herstel vanuit eigen kracht."
SAMEN WERKEN AAN MENTALE GEZONDHEID
Herstel is geen individuele prestatie, blijft Bram benadrukken. Het is een relationeel proces, ingebed in omgevingen die veiligheid, tijd en openheid bieden. Omgevingen waarin ervaringen niet worden gereduceerd tot problemen, maar worden erkend als bron van kennis. Dit brengt hem bij Lekker in je Vel, een project in Amsterdam Zuidoost, waar in de geest van Jim van Os door diverse organisaties wordt gewerkt aan een ecosysteem mentale gezondheid. Ook Bram's Herstel-Lab neemt deel aan dit project. "Voor mensen die structureel psychisch lijden, is het veel effectiever om een herstelomgeving te creëren dan een gezondheidsproduct aan te bieden, zoals gebeurt in het huidige gezondheidssysteem. Veilige herstelomgevingen bieden rust en zijn gelijkwaardig. Zonder diagnose of druk kunnen mensen ervaringen delen, zichzelf analyseren en nieuwe mogelijkheden verkennen. Zo ontstaat herstel vanuit eigen kracht." Dat is niet alleen efficiënter, aldus Bram, maar ook goedkoper dan het huidige aanbod. Wat we moeten doen is ons huidige gezondheidssysteem kantelen. Daar hebben we voorlopig nog een flinke klus aan!
Tekst: Nicolline van der Spek | Fotografie: Marlise Steeman